Срэбраны дырхем (805 г.) з часоў праўлення халіфа Харуна аль-Рашыда знойдзены на захадзе ад Осла.
Крыніца: www.aftenposten.no

У канцы VIII ст. Еўропа па ўзроўню сацыяльна-палітычнага, эканамічнага і культурнага жыцця умоўна была падзеляна на дзве часткі, мяжа паміж якімі рассякала кантынэнт ад поўначы на поўдзень - па Эльбе, вярхоўям Дуная, Балканам. На захадзе і поўдні ад мяжы знаходзіўся свет, які ужо ажыццявіў пераход да феадальнага грамадства - Рамейская, або Візантыйская імперыя, Франкская імперыя Каралінгаў і арабскія халіфаты. Гэтыя дзяржавы падзялілі між сабой Рымскую спадчыну і для якіх Вялікае перасяленне народаў было завершана. На поўначы і ўсходзе ад мяжы знаходзіўся свет, дзе "феадальная рэвалюцыя" павінна была яшчэ толькі адбыцца. Гэта быў свет шматлікіх паганскіх плямён, да якіх належалі славяне, балты, фіна-угры, скандынавы, а таксама качавыя орды цюркскіх народнасцяў.^{8 (ст.28-31)}

Славяне, пасля няўдалых спроб стварыць дзяржаву на грунце саюзу з качэўнікамі, урэшце на пачатку IX ст. стварылі першую феадальна-хрысціянскую дзяржаву - Вялікую Маравію. На поўначы і паўночным усходзе са славянамі суседнічалі балтскія і фіна-угорскія народы. На поўдні - цюркскія плямёны, якія стварылі некалькі каганатаў, з якіх найбольш уплывовым для Еўропы быў Хазарскі. Блізкія хазарам булгары раздзяліліся: адна іх частка адыйшла на Балканы і зліўшыся са славянамі дала пачатак Балгарыі. Другая, прасунуўшыся на Сярэднюю Волгу, стварыла там сваю дзяржаву.^{8 (ст.28-31)}

Цюркскія плямёны былі цесна звязаны з культурай Сярэдняй Азіі і Закаўказзя. Ужо ў пачатку VIII ст. сярэдняазіацкае і іранскае серабро, у абмен на ўсходнееўрапейскія тавары, трапляла далёка на поўнач.^{3 (ст.85)}

На тэрыторыі Скандынавіі жылі разрозненыя германскія плямёны, фарміраванне якіх пачалося яшчэ з часоў неаліту. На рубяжы нашай эры была вядомая супольнасць пад назвай свіоны (свеі), якія пасля сталі валадарыць на тэрыторыі Швецыі. Частка другой супольнасці - готаў - пакінула Паўднёвую Скандынавію і ў першыя стагоддзі н.э. рушыла з Ніжняга павіслення на Украіну, а пасля пад націскам гунаў адыйшла далёкана захад. Плямёны данаў з поўдня Скандынавіі пасля захапілі бліжэйшыя выспы а затым і паўвыспу Ютландыя.^{b (st003)}

У канцы VIII ст. скандынаўскія плямёны распачалі актыўную дзейнасць на тэрыторыі Еўропы. У заходняй Еўропе яны былі вядомыя як "вікінгі" альбо "нарманы". Сярод славян распаўсюдзілася назва "варагі". Вялікі рост насельніцтва ў спалучээнні са складанымі кліматычнымі умовамі поўначы вымусіў найбольш актыўную частку грамадства шукаць сродкаў для палепшання дабрабыту ў іншых землях. Звычайна гэтыя пошукі набывалі тры формы: рабаўніцтва, гандаль і каланізацыя - яны крочылі поруч і пераходзілі адна ў адну ў залежнасці ад абставінаў.^{3 (ст.86-87)}

Пачатакам ваеннай эксансіі вікінгаў у Заходняй Еўропе лічыцца 793 г., калі скандынаўскія піраты зрабілі разбойны напад на манастыр Св. Кутберта на востраве Ліндысфарн ля пабярэжжа Англіі.^{8 (ст.28)} У заходнееўрапейскім напрамку дзейнічалі ў асноўным нарвэскія і данскія вікінгі.^{5 (ст.1)}

Срэбраная грыўня шыйная IX ст. з Добрынскага манетна-рэчавага скарбу. Магчыма паўгочна-заходняга паходжання (відавочна з в. Готланд).

---

Назва - ад стараславянскага "грыва" (шыя). Залатыя і срэбраныя грыўні былі адзнакай улады. Дружыннікі атрымлівалі іх таксама ў якасці ўзнагароды.

Рабаўнічыя напады вікінгаў, а дакладней свеонаў, на ўсходнія берагі Балтыйскага мора, згодна з паведамленнем у скандынаўскіх сагах, пачаліся яшчэ ў V ст. Затым, у канцы V - пачатку VI стст., наступіла чарга данаў. Менавіта ў гэты момант у скандынаўскіх сагах з'яўляецца тэрмін "Усходнія краіны", ці дакладней "Усходні шлях" (Austrvegr). У VI - VIII стст. зона актыўнасці вікінгаў ва ўсходнебалтыйскам рэгіёне пашырылася. Яны абкладалі данінай мясцовае насельніцтва, якое неаднаразова паўставала супраць захопнікаў.^{3 (ст.88)}

Пранікненне свеонаў на землі балтаў і славян мела іншы характар, у адрозненне ад рабаўнічай палітыкі данаў. З прычыны геаграфічнай блізасці выхадцы з Швецыі складалі большасць з тых нарманаў, якія дзейнічалі ў гэтым напрамку. Прыродныя умовы самой Швецыі былі досыць спрыяльнымі для вядзення сельскай гаспадаркі, таму патрэбнасць у знешняй каланізацыі ў шведаў была не такая вялікая, у параўнанні са скандынавамі, якія дзейнічалі ў Заходняй Еўропе.^{3 (ст.88)}

Практыка асваення тэрыторыі ўсходнебалтыйскага рэгіёна паказала свеонам, што найлепшым спосабам пранікнення на Ўсход было асваенне сістэмы рачных шляхоў і валокаў, якое звычайна адбывалася мірна, але, ў залежнасці ад абставінаў, магло перарасці ў рабаўніцкі набег ці заваявальны паход.^{3 (ст.93)} Першы паводле часу ўзнікнення і ступені важнасці шлях на Усход ад Балтыкі ішоў праз Няву ў Ладажскае возера і далей па рацэ Волхаў, у ніжнім цячэнні якой з сярэдзіны VIII ст. знаходзілася славяна-фіна-варажскае гандлёва-рамеснае паселішча Ладага (Альдэйг'юборг). Шлях з Волхава праз валокі і водныя сістэмы Растоўскай зямлі вёў ў верхняе цячэнне Волгі, а затым у Каспійскае мора. Гэты шлях да другой паловы X ст. з'яўляўся найважнейшай гандлёвай артэрыяй Усходняй Еўропы. Праз вярхі Акі і волакі Волхаўска-Волжскі шлях злучаўся з другім буйнейшым шляхам, які злучаў Балтыйскае і Чорнае мора, які з 2-й чвэрці IX ст. пачаў адыгрываць важную ролю і які атрымаў назву "шляху з Вараг у Грэкі".^{3 (ст.91-92)} Да верхняга цячэння Дняпра траплялі дзвюмя шляхамі. Адзін пралягаў па маршруту Фінскі заліў - Нява - Ладажскае возера - рэкі Волхаў - Ловаць - Усвяча - Каспля і праз валокі да Дняпра. Лічыцца што ён быў асвоены варагамі не пазней 830-х гг. Тады ж, ці крыху пазней, скандынавы пазнаёміліся з шляхам, які быў карацейшы і пралягаў да Дняпра праз Заходнюю Дзвіну. Ужо ў першыя дзесяцігоддзі IX ст. па водных шляхах у Скандынавію пачало паступаць высокапробнае арабскае серабро.^{9 (ст.132)}

Адкрыццё шляхаў на Усход па Дзвіне і Дняпры і стала прычынай прыходу варагаў на беларускія землі. Самыя раннія скарбы арабскіх дырхемаў, знойдзеныя на тэрыторыі Беларусі, датуюцца 820-мі гг. - перыяд, які можна лічыць пачаткам сталай дзейнасці вікінгаў на тэрыторыі Беларусі. Знаходжанне Полацка на важнейшым гандлёвым шляху і паспрыяла яго хуткаму ператварэнню з племяннога цэнтра крывічаў у буйное гандлёва-рамеснае паселішча^{3 (ст.91-93)}

Бітва вікінгаў (русаў) са славянамі. Мастак Ю. Лазарэў (Ю. Лазарев).
Крыніца: ros-history.narod.ru

Пасля таго, як асноўныя шляхі на Усход былі адкрытыя, перад скандынавамі паўстала задача атрымання як мага большай выгады з свайго геаграфічнага адкрыцця, спосаб для вырашэння якой быў выбраны цалкам традыцыйны.^{9 (ст.132)}

Тым часам, пасля некаторага зацішша, у 834-835 гг. аднаўляюцца жорсткія напады нарманаў у Заходняй Еўропе. У дадатак, заходнееўрапейскі летапіс (Берцінскія аналы) пад 839 г. паведамляе аб з'яўленні пры франкскім іператарскім двары падозраных у шпегоўстве шведаў, якія прыбылі з візантыйскім пасольствам і выдавалі сабе за паслоў караля (хакана) народу Рос (Rhos). Акрамя таго што паведамленне фіксуе першае з вядомых упамінанне аб назве "Русь", яно таксама паказвае, што шведы сапраўды маглі з'явіцца там з мэтай выведаць зручныя шляхі для нападаў на міжземнаморскія краіны.^{3 (ст.96)}

Лічыцца верагодным, што на беларускіх землях спалучаць гандаль з набегамі і рабаўніцтвам вікінгі пачалі ў 830-х гг.^{3 (ст.96)} Пры несумненнай колькаснай перавазе шведаў іншыя скандынаўскія народы таксама вялі сваю дзейнасць на тэрыторыі Беларусі,^{3 (ст.96)} але пакуль на абшарах усёй старажытнай Русі не знойдзена жаднай памяткі, альбо комплексу памятак данскага ці нарвежскага паходжання.^{5 (ст.5)} Між тым адна з данскіх хронік утрымлівае паўлегендарнае паведамленне аб паходзе конунга Рагнара Лодбрака (Rognar Lodbrok) на усходнебалтыйскія землі, якое па меяркававанню некаторых гісторыкаў магло сапраўды адбыцца каля 840 г.^{3 (ст.96)}

Шматверагодна, што і Полацк, які ужо існаваў і нават ператварыўся з племяннога цэнтра ў гандлёва рамеснае паселішча на важным гандлёвым шляху, не мог пазбегнуць увагі з боку правадыпроў рабаўніцкіх дружын. Тая ж хроніка распавядае аб паходзе Фродэ (Frode) на Русь і на Полацк (Palteska), дзе ў той час, як паведамляецца, правіў кароль Веспансінс. У выніку напада, які спрабуюць датаваць 850-мі гадамі, Веспансінс быў забіты.^{3 (ст.97)}

Да падзеяў якія знайшлі падтверджанне ў іншых крыніцах адносіцца напад данаў на зямлю куршаў (Куронію) у 853 г., дзе яны пацярпелі жорсткае паражэнне, і напад на тую ж зямлю ў 855 г. шведскіх захопнікаў узначаленых Олавам.^{3 (ст.97)} Пасля таго як даны, ў змаганні за манаполію на Балтыцы блакіравалі шведскую Бірку, шведы паспрабавалі абкласць данінай усходнеславянскія і фінска-волжскія плямёны,^{b (ст.st052)} што адбылося, як паведамляе "Аповесць мінулых часоў", у 859 г.: "Имаху дань варязи, приходяще изъ заморья, на чюди, и на словѣнехъ, и на меряхъ и на всѣхъ, кривичахъ."^g

Такім чынам, пад кантролям вікінгаў, акрамя усходнебалтыйскіх тэрыторый, аказаліся таксама землі уздоўж паўночнага адрэзка Балтыйска-Волжскага шляху аж да цяжкапераадольных волакаў паміж Ловаццю, Заходняй Двіной і Дняпром^{9 (ст.133)}, хоць зазначаецца, што скандынаўскія калоніі сярод шырокіх абшараў, якія займалі ўсходнія славяне, здаваліся "выспачкамі ў іх моры".^{5 (ст.6)} Памер даніны быў фармальна фіксіраваны - "по белеи веверици (па вавёрчай скурцы)", але ў летапісах паведамляецца, што скандынавы гэтым не абмяжоўваліся.^{9 (ст.133)}

Экспансія вікінгаў падштурхнула плямёны аблакдзеныя даніной да аб'яднання і яны былі вымушаны даць адпор заваёўнікам, што адбылася, згодна з летапіснымі крыніцамі каля 862 г.: "И изгнаша варягы за море, и не даша имъ дани, и почаша сами в собѣ володѣти".^g

Курганы IX-X стст. у Шклоўскім раёне. Крыніца: www.mlib.basnet.by

Вынікам выгнання варагаў быў часовы перапынак у гандлёвых адносінах са Скандынавіяй.^{b (ст.st052)} Археалагічныя дадзеныя падцвярджаюць, што пачынаючы прыкладна з 860 г. на дзесяцігоддзе перапыняецца ўвоз усходняга срэбра ў Швецыю і на Готланд.^{3 (ст.100)}

Згодна з летапісам, пасля выгнання вікінгаў на падначаленых ім раней землях пачаўся час бязладдзя і міжусобіц: "И не бѣ в нихъ правды, и въста родъ на род, и быша усобицѣ в них, и воевати сами на ся почаша". Хоць, як лічаць даследчыкі, паражэнне асобных нарманскіх дружын у барацьбе са славянскімі, балцкімі і фіна-угорскімі плямёнамі наўрад ці магло выклікаць "надзвычайны выбух анархіі і вайны ўсіх супраць усіх". Што "хутчэй за ўсё, пасля таго як адпала неабходнасць у злучэнні сіл, выкліканая знешняй агрэсіяй, справы ва усходнееўрапейскіх народаў вярнуліся да свайго звыклага стану: пастаяннай міжабшчыннай варожасці".^{3 (ст.100)}

Дзяля аднаўлення адзінства, як паведамляе летапіс, старэйшына славен Гастамысл (Гостомыслъ) прапанаваў звярнуцца з запрашэннем на княжанне ў Ладагу "к варягам, к руси", якія валодалі высокапрафісійнай ваеннай сілай і і маглі б даць адпор магчымым спробам узяць рэванш з боку скандынаваў.^{9 (ст.133)} Выбар славянскай і фіна-угорскай знаці быў зроблены на карысць нарманскага конунга Рурыка, пад імем якога прынята лічыць данскага конунга Рорыка (Hrœrekr, Rörik), і яго братоў Сінявуса і Трувара.^{9 (ст.133)}

На той момант Ладага з'яўлялася буйным гандлёва-рамесным паселішчам, цэнтрам славенскага саюзу плямёнаў і, ў сілу савйго геаграфічнага становішча, асноўным прэтэндэнтам на кантроль Волхаўска-Волжскага шляху - асноўнага на той час гандлёвага шляху Усходняй Еўропы. Пасля умацавання Ладагі Рурык перабраўся ў Ноўгарад а сваім ярлам раздаў іншыя ўмацаваныя паселішчы (гарады), у ліку якіх Іпацьеўскі летапіс згадвае Полацк: "і раздая мужемъ своимъ волости и городы рубити: овому Полътескъ, овому Ростовъ, другому Белоозеро". Гэта - першае летапіснае паведамленне пра Полацк, якое датуецца 862 г. ^{3 (ст.102)}

Відавочна, што палітыка падпарадкавання асноўных пунктаў, якія кантралявалі гандлёвыя шляхі, адпавядала інтарэсам мясцовай знаці і іншага насельніцтва. Таму яны былі зацікаўлены ў забяспячэнні бесперашкоднага гандлю і выступалі за ўтварэнне дзяржаўных фармаванняў вакол гандлёвых шляхоў.^{3 (ст.102)}

З той жа мэтай падпарадкавання гарадоў на гандлёвым шляху "мужы Рурыка" Аскольд (Hoskulðr) і Дзір (Dyri) накіраваліся да Кіева. Сустрэты на іх шляху Смаленск аказаўся "град велик и мног людьми", таму яны не наважыліся на яго напасць.^{3 (ст.102)} Па іншаму склалася з Кіевам, які не меў князя, кіраваўся толькі саветам старэйшын і плаціў даніну хазарам. Заняўшы Кіеў, Дзір абвясціў сябе вярхоўным князем, а Аскольд стаў яго саправадыром.^{9 (ст.135)}

Торг у краіне ўсходніх славян.
Мастак С.В. Іваноў.
Крыніца: picasaweb.google.com

Такім чынаму 860-я гг. на Балтыйска-Чарнаморскім міжмор'і ўзніклі два першыя дзяржаўныя ўтварэнні. Першае з гэтых утварэнняў, з цэнтрам у Ладазе, а затым у Ноўгарадзе, кантралявала галоўныя шляхі па Волхаву, Верхняй Волзе і Дзвіне. Другое, з цэнтрам у Кіеве, панавала на сярэдзінным цячэнні Дняпра. Сярод дзяржаўных вярхоў абодвух утварэнняў моцныя пазіцыі займала прынятая мясцовымі жыхарамі нарманская дружынная русь і абодва ўключалі ў свой склад беларускія землі.^{3 (ст.103)}

Між тым Рурык імкнуўся пазбавіцца апекі ладажан і праводзіць сваю ўласную палітыку, аб чым сведчыць нават сам факт пераносу рэзідэнцыі ў Ноўгарад. Свавольная палітыка заморскаха прыхадня не магла не выклікаць пратэст сярод славенаў, у шэрагу якіх згуртавалася мясцовая апазіцыя на чале з Вадзімам Храбрым. Але ў 864 г. апазіцыя пацярпела паразу, а сам Вадзім Храбры быў забіты. Верагодна, што на баку Рурыка выступілі таксама моцныя мясцовыя групоўкі, тнтарэсы якіх супадалі з інтарэсамі варагаў.^{3 (ст.104)}

У Кіеве, умацаваўшы ўладу, Аскольд і Дзір пачалі праводзіць сваю палітыку, якая не адпавядала інтарэсам крывічоў, славен і Рурыка.^{3 (ст.103)} Верагодна з мэтай вырваць кантроль над заходнядзвінскім адрэзкам "шляху з Вараг у Грэкі" яны у 865 г. нападаюць на Полацк. Паведамленне аб гэтым у летапісу з'яўляецца другім зафіксаваным узгадваннем пра Полацк. Хоць, як піша Ніканаўскі летапіс, яны ў Полацку "много зла сотвориша", вынікі іх нападу відавочна былі сціплыя, таму яны праз два гады ажыццявілі новы паход на землі крывічоў.^{9 (ст.135)}

У 866 г., як паведамляе летапіс, Аскольд і Дзір з флотам з 200 (360) судоў арганізавалі паход на Канстанцінопаль (Miklagård - "Вялікі Горад"), але попех, які спачатку спрыяў нападаючым, раптоўна адвярнуўся ад іх і "возвратишаяся Аскольд и Дир от Царяграда в мале дружине и бысть в Киеве плачь великий". Разам з тым, не гледзячы на паражэнне атрыманае ў Візантыі, варажска-славянскае войска у 867 г. здолела поўнасцю разграміць войска печэнегаў, якое несла пагрозу Кіеву.^{9 (ст.135-136)}

У той час Рурык, замацаваўшыся ў якасці князя ў Ладазе і Ноўгарадзе, ўзяўся за вырашэнне пытанняў знешнешняй палітыкі, першым поспехам якой было "забеспячэнне бесперашкоднага руху і гандлю на Волхаўска-Волжскім шляху, якое выразілася ў аднаўленні з пач. 870-х гг. паступлення срэбра ў Скандынавію. Наступнай задачай Рурыка было вырашэнне спрэчкі з паўднёвай нармана-славянскай дзяржавай з цэнтрам ў Кіеве, але вынік гэтай барацьбы вырашыўся толькі пасля смерці рурыка, датаванай летапісам пад 879 г."^{3 (ст.104)}