Русь, 950-1000 гг. (Валачэнне ладдзі вікінгамі-русамі).^{4 (ст.150)}

Ва Усходняй Еўропе пачатак актыўнага выкарыстання водных шляхоў са Скандынаві ў Халіфат і Візантыю быў звязаны з дзейнасцю вікінгаў (варагаў), да якіх пазней прылучыліся славяне. Асноўнай мэтай экспансіі на Усход і Поўдзень было арабскае серабро ў выглядзе куфіцкіх дырхемаў і іншыя тавары. Ад 2-й паловы X ст., з заняпадам вытворчасці серабра на Ўсходзе, актывізаваўся абарот серабра з Заходняй Еўропы. Найбольшае значэнне у развіцці Ўсходніх славян і балтаў атрымаў шлях "з вараг у грэкі", які ў значнай ступені паўплываў на фарміраванне Русі. Па тэрыторыяй Беларусі пралягаў верхнедняпроўскі адрэзак шляху, а таксама яго адгалінаванне па Зах. Дзвіне. Найбольшым сведчаннем выкарыстання шляхоў у гандлёвай дзейнасці з'яўляюцца знаходкі манетных скарбаў.

Волжскі шлях (балтыйска-волжскі шлях). Меў тасама назву шляху "з вараг у булгары" ці "з вараг у персы". Звязваў Скандынавію праз Волгу і Каспійскае мора з Халіфатам. На думку даследчыкаў мог функцыяваць з другой паловы IX ст., хоць іншыя даследчыкі сцвярдаюць, што ён мог быць адкрыты нашмат раней. З Волгі арабскае серабро трапляла таксама і ў Зах. Дзвіну. Сваё міжнароднае значэнне шлях ўтраціў з 2-й паловы X ст.^{3 (42, 47), g}

Шлях "з вараг у грэкі". Першае упамінанне аб шляху належыць "Аповесці мінулых часоў": "был путь из Варяг в Греки и из Греков по Днепру, а в верховьях Днепра - волок до Ловоти, а по Ловоти можно войти в Ильмень, озеро великое; из этого же озера вытекает Волхов и впадает в озеро великое Нево, и устье того озера впадает в море Варяжское. И по тому морю можно плыть до Рима, а от Рима можно приплыть по тому же морю к Царьграду, а от Царьграда можно приплыть в Понт море, в которое впадает Днепр река".^j

Існуе верагоднасць (Г. С. Лебедзеў), што ўжо ў 825-839 гг. па шляху "з вараг ў грэкі" маглі ажыццяўляцца кантакты паміж Скандынавіяй і Візантыяй.^{4 (534)} Гэтым часам датуюцца і найбольш раннія знаходкі арабскіх срэбраных манет на тэрыторыі ад р. Волхаў да Верхняга і Сярэдняга Падняпроўя.^{2 (655)}

Г. С. Лебедзеў вылучае пяць этапаў у развіцці шляху. Першы этап (800 - 833 гг.) фіксуецца па 25 скарбах "першага перыяду абароту дырхема" (канец VIII ст.-883 г.), 12 з якіх складаюць раннюю групу (786-817 гг.) Другі этап (825-900 гг.) звязаны з узнікненнем невялікіх цэнтраў на Вохаўска-Дняпроўскім шляху, такіх як Таропец, Рокат і ля в. Кіслая і Навасёлкі. Да гэтага часу адносяцца і найбольш Раннія комплексы Гнёздава. Выхад праз сістэму "шыротных шляхоў" (Волхаў-Ноўгарад-Мста-Верхняя Волга; Заходняя Дзвіна-Днепр-Ака) да непасрэдных крыніцаў арабскага срэбра на Волжскім шляху і далейшы рост магістральных водных шляхоў і цэнтраў. Трэці этап (850-950 гг.) - Гнёздава ператвараецца ў буйнейшы таргова-рамесляны цэнтр. Чацвёрты этап (850-950 гг.) - час паганскіх дружынных магільнікаў, якія адлюстроўваюць працэс утварэння пануючага класа - князёў і іх дружын. Пятыты этап (950-1050 гг.) - звязаны з далейшым умацаваннем вялікакняскаў улады і заменай адкрытых цэнтраў умацаванымі гарадмі.^{4 (900-980), b}

Арабскія дырхемы і заходнееўрапейскія манеты XI ст. з клада, знойдзенага ля в. Прусінічы (Талочынскі р-н), недалёка ад волака Друцк-Лукомль^{3 (ст.45)}

Найбольшае значэнне шлях меў у 10 - 1-й траціны 11 ст. Паўднёвую яго частку добра ведалі візантыйцы, па звестках Канстанціна Барвянароднага (10 ст.) крывічы і люнцыяне - славяне падуладныя Кіеву, увесну сплаўлялі па дробных рэках ў Смаленск, Любеч, Чарнігаў вялікія (на 30-40 чал.) выдзяўбныя чаўны – аднадрэўкі, якія затым сплаўляліся па Дняпры ў Кіеў дзе іх пераабсталёўвалі, загружалі таварам і адпраўлялі ўніз па Дняпры. У 2-ой пал. 11-12 ст. у сувязі з раздробленасцю Русі і тым, што і выніку гэтага нізоўі Дняпра апанавалі качэўнікі, а таксама узмацніліся гандлёвыя сувязі з Заходняй Еўропай і шлях "з вараг у грэкі" саступіў месца Прыпяцка-Бужскаму і Заходне Двінскаму.^d

Вынікі даследванняў экспедыцыі "Нево" у 1985-87 гг. паказалі, што на праходжанне шляху патрэбна было затраціць не меньш як 90-95 сутачных пераходаў, а з днёўкамі ўвесь шлях займаў каля 115-120 сутак, з якіх 2 тыдні прыпадала на пераадоленне волакаў.^{2 (656)}

Волакі. У месцах найбольшага збліжэння двух суседніх рэк чаўны перацягвалі (валаклі) на катках па сушы або выгружаныя з іх тавары паравозіліся на фурманках ці пераносіліся з аднаго басейна ракі ў другі. Адлегласць паміж крайнімі пунктамі валокаў звычайна не перавышала 20-30 км. Валокамі маглі выкарыстоўвацца ў перыяд навігацыі (з вясны па восень) у абодвух напрамках руху ці ў адным, што залежала ад прыроднага рэльефу мясцовасці. На выснове "волакавай" тапаніміі, аналізу тапаграфіі і геамарфалагічнага характару мясцовасці на тэрыторыі Беларусі даследчыкі (М.П. Загоскін, В.А. Жучкевіч і інш.) адзначылі каля 20 сярэднявяковых волакаў. Яны злучалі таксама левыя прытокі прыпяці і правыя Дняпра з прытокамі Зах. Буга і Нёмана.^{2 (140)}

Нярэдка волакі з'яўляліся таксама месцам складу тавараў і месцам скопішча гандляроў, рамеснікаў і працоўнага люду. Такім чынам на іх месцы паўставалі адкрытыя гандлёва-рамесныя паселішчы. Таму дадатковыя звесткі пра існаванне валокаў даюць археалагічныя і нумізматычныя матэрыялы: рэшткі паселішчаў і курганныя могільнікі, якія належалі насельніцтву, што абслугоўвала волакі, грошава-рэчавыя скарбы, захованыя гандлярамі або мясцовымі жыхарамі ў час небяспекі.^{2 (140)}

Абарот серабра. На працягу ўсяго IX і большай частцы X ст. усходняе серабро выконвала ролю міжнароднай валюты ў Паўночнай і Усходняй Еўропе. Зробленыя падлікі дазваляюць ацаніць сумарную весавую колькасць серабра у грашовым абароце Паўночнай і Усходняй Еўропы ў IX - XI стст. у 12-15 марак серабра (1 паўночная марка = 0,5 каралінгскага фунта ці 4 наўгародскія грыўны серабра). Не меньш 10 млн. марак серабра паступала ў выглядзе арабскіх манет - дырхемаў. Прыкладна 60-70% ад гэтай колькасці заставалася ў абароце Русі (250 вядомых зараз скарбаў утрымліваюць не меньш 100 000 дырхемаў), 30-40% з іх паступіла ў абарот на Балтыку. Па разліках В. М. Поціна, экспарт серабра з Русі у першай трэці IX ст. складаў не болей 1,5% ад агульнай колькасці паступіўшага серабра, у другой палове IX ст. падняўся да 25% і у X ст. (да 980-х) дасягнуў максімуму і складаў 45-50%. У другой палове X ст. усходняе серабро, у выніку заняпаду яго вытворчасці і пачаткам распрацовак срэбраных руднікоў у Германіі, ў Паўночнай і Усходняй Еўропе замяняецца заходнім. З пераходам ад экспарту да імпарту заходняга серабра Русь атрымала са Скандынавіі прыкладна 0,5 млн. марак, што складала 15-20% ад агульнай колькасці паступіўшых на Балтыку грашовых сродкаў.^a